صبر در سلوک (قسمت اول )
یکى از روحیّات دیگر که در پى ثبات در توحید و نیل به مرتبه اطمینان و یقین در سالک پدید میآید، صبر است. در برخوردارى از ایمان و طى مراحل سلوک، صبر نقشی کلیدى دارد.
تعریف صبر
صبر یعنى با وجود احساس تلخى و کراهت از امرى در درون خویش، به خاطر نتایج و ثمرات مثبت و مطلوبى که دارد، از آن اظهار شکایت و اعتراض و جزع و بىتابى نکردن.
مراتب صبر
براى صبر 10 مرتبه میتوان برشمرد که چهار مرتبه آن در آستانه سلوک مصداق دارد و شش مرتبه دیگر، مخصوص عارفان در مراحل بعدى سلوک است.
مراتب چهارگانه صبر مبتدیان عبارت است از:
1. صبر در ترک معصیت، هواى نفس و لذّتها و شهوتهاى جسمانى و نفسانى
2. صبر در انجام طاعت و تحمّل دشوارى تزکیه
3. صبر در مصائب، شدائد، ناملایمات و محرومیّتها
4. صبر در نعمت و راحت
مراتب ششگانه صبر عارفان عبارت است از: 1. صبر ِللهِ؛ 2. صبر بِالله؛ 3. صبر عَلَى الله؛ 4. صبر فِى الله؛ 5. صبر مَعَ الله؛ 6. صبر عَنِ الله
آثار و پیامدهاى صبر
نفس با صبر پیشه کردن، بهتدریج به آنچه خلاف میلش است عادت و بدین وسیله ترقّى میکند. این امر در هر مرتبه از صبر بهنحوى واقع میشود.
1) مبتلا بودن به معاصى و غوطهورى در لذّتها و شهوتهاى نفسانى، انسان را از نیل به مدارج کمال بازمیدارد، از نیل به مقصود محروم میکند و او را به انحطاط و تنزّل به حیات حیوانى دچار میسازد. مقاومت در برابر وساوس شیطانى و تمنّیات نفسانى و باز داشتن خویش از آلوده شدن به معاصى، انسان را از معرض خطر محرومیّت از کمال و مبتلا شدن به انحطاط حفظ میکند. صبر در برابر معاصى منشأ تقواى نفس است.
2) انجام طاعات و عبادات و پرداختن به تزکیه خویش، شرط نیل به مدارج کمال است. سالک قبل از انجام طاعت و عبادت و پرداختن به تزکیه، باید دشوارى خالص ساختن نیّت خویش را متحمّل شود. در هنگام انجام عمل نیز باید بر راحتطلبى و تنبلى خود فائق آید و خود را به تحمّل سختى اداى عمل وادار کند. پس از انجام آن نیز باید دشوارى ممانعت نفس از مبتلا شدن به عُجب و خودپسندى، ریا و... را پذیرا شود. صبر در طاعت و عبادت منشأ انس با حضرت حق است.
3) در زندگى اشخاص، خداوند، چه به دست انسانهاى دیگر و چه از طریق عوامل طبیعى و ماوراء طبیعى، مصائب، شدائد، محرومیتها و ناملایماتى براى آنها پیش میآورد. از آنجا که هیچ حادثه و رخدادى در عالم واقع نمیشود مگر اینکه کار خداست و از خداى حکیم هم کار عبث و بیهوده سر نمیزند، مصائب و بلاهایى هم که خداوند در زندگى انسانها بهوجود میآورد، حکمتهایى دارند. حکمت گرفتارىهایى که خداوند بر سر راه زندگى اشخاص قرار میدهد، به تناسب ویژگىهاى افراد، متفاوت است. امیرالمؤمنین(ع) میفرماید: بلا و گرفتارى براى ظالم، برای تنبیه و تأدیب اوست و براى مؤمن، برای امتحان کردن اوست و براى پیامبران، مایه بالا رفتن درجات کمال آنهاست و براى اولیا، موجب بزرگى و کرامت آنان است.
برخى آثار مثبت مصائب و بلایا براى مؤمن
1. انسانیّت انسان در دل سختیها شکل میگیرد. قرآن کریم میفرماید: هر آینه انسان را در دل سختى آفریدیم. بنابراین بشر در مواجهه با سختىهایى که خداوند در زندگیاش ایجاد میکند، به مدارج انسانیّت راه مییابد و به مقامات انسانى نایل میشود.
2. تحمّل سختىها و شدائد، روح انسان را بزرگ و پرظرفیّت میکند و وجود او را براى دریافت عطاهاى بزرگتر خداوند آماده میسازد.
3. بالاترین منزل سلوک، نیل به دیدار و وصال الهى است و جز با تحمّل سختى و دشوارى، به این منزل نمیتوان راه یافت. خداى متعال میفرماید: اى انسان! تو در سیر به سوى پروردگارت متحمّل سختىهاى بزرگى میشوى، پس آنگاه به لقا و دیدار او نایل میشوى. بنابراین یکى از ثمرات دشوارىهاى زندگى، نیل به لقاء الله است.
4. امتحانات الهى براى این نیست که خداوند وضعیّت درونى شخص را تشخیص دهد؛ زیرا هیچ چیز از علم الهى پوشیده نیست. امتحانات الهى براى این است که خود شخص به شناخت دقیقتر و بهترى از خویش دست یابد. یکى از حکمتهاى مصائب و ابتلائات، دستیابى انسان به همین شناخت است. امام صادق(ع) میفرماید: مؤمن بهاندازه ایمان و نیکى عملش گرفتار میشود. هرکس ایمانش درست و عملش نیکو باشد، گرفتاریش سخت است و هر که ایمانش سست و عملش ضعیف باشد، گرفتاریش اندک است.
5. ابتلائات و سختىها سبب پاک شدن روح مؤمن از آلودگىهایى است که در اثر ارتکاب گناهان به آن مبتلا شده است.
6. ابتلائات و گرفتارىها مایه از بین رفتن ناخالصىها در وجود شخص مؤمن است.
7. ابتلائات و مصائب مایه از بین رفتن و فروکش کردن غرور در وجودشخص مؤمن است.